مثل اينكه شما مقدارى نخود و لوبيا را با هم مخلوط مىكنيد ؛ يعنى نخود به حالت نخودى باقى است ، لوبيا هم به حالت لوبيايى باقى است ، فقط با هم مخلوط شده‌اند . هوا را مخلوط مىگويند چون از اكسيژن و ازت كه پهلوى هم قرار گرفته‌اند تشكيل شده است . اما مركّب اين‌جور نيست . وقتى كه [ دو يا چند عنصر ] پهلوى يكديگر قرار گرفتند ، در هم اثر مىگذارند و يك شىء سوم به وجود مىآيد . مثلًا آب يك مركّب است كه از دو عنصر اكسيژن و ئيدروژن كه هر دو گازند ، تشكيل شده است . وقتى كه ايندو پهلوى يكديگر قرار گرفتند ، مايعى به وجود مىآيد كه خاصيتى دارد مغاير با خاصيت هريك از اجزاء . و در اين عالم ، مركّبات زيادند . علم شيمى علم تركيبات است . حالا افراد انسان كه با يكديگر زندگى مىكنند ، آيا اينها نظير مخلوطها هستند يا نظير مركّبها ؟ نظير مركّبها هستند ، يعنى به مركّبها نزديكترند تا به مخلوطها . چرا ؟ اگر ما در بيابانى صد هزار سنگ را صد هزار سال پهلوى يكديگر قرار بدهيم ، بر يكديگر اثر نمىگذارند . در يك باغ اگر ما صد هزار درخت بكاريم مثل اين است كه هر درختى تنها زندگى مىكند ، يعنى هر درختى سروكارش فقط با آب است و زمين و نور و حرارت . ولى افراد انسان شخصيت خودشان را از يكديگر كسب مىكنند ، يعنى هريك از ما و شما كه در اينجا نشسته‌ايم تمام شخصيت خودمان را از اجتماع داريم و اجتماع از ما دارد . ما الآن اينجا نشسته‌ايم با يك احساسات بالخصوص ، با يك عقايد و افكار مخصوص . درست است كه ما خودمان داراى عقل و اراده هستيم ، انتخاب مىكنيم و اجبارى در كار نيست ، ولى آنچه داريم از اجتماع داريم . شما كه الآن اينجا نشسته‌ايد ، با يك خُلق پاكيزهء خاصى نشسته‌ايد . خلقتان اين است كه آدم راستگويى هستيد . اين راستگويى را از كجا آورده‌ايد ؟ اگر خوب فكرش را بكنيد مىبينيد آن را همين اجتماع به شما داده است . شما داراى عقيده و ايمان به اسلام هستيد . اين را از كجا پيدا كرده‌ايد ؟ آيا زمين به شما داد ؟ آيا هوا يا آب داد ؟ يا اينكه اين عقيده را همين اجتماع به شما داد ؟ البته كه آن را از ناحيهء اجتماع گرفته‌ايد . اجتماع مثل يك مخلوط نيست . البته آن شدت حالت تركيبى كه در آب مثال زديم را هم ندارد ولى شبيه مركّبهاست .